Ngựa chiến và kỵ binh Mông Cổ: vì sao mạnh và vì sao thua ở Đại Việt

Kỵ binh Mông Cổ mạnh nhờ ba thứ đi cùng nhau: giống ngựa thảo nguyên nhỏ mà bền, mỗi người lính có nhiều ngựa để thay, và lối đánh kỵ cung được tổ chức theo hệ thập phân chặt chẽ. Nhờ đó đế quốc Mông Cổ thế kỷ 13 hành quân nhanh hơn mọi đối thủ cùng thời. Nhưng chính sự phụ thuộc vào ngựa và đồng cỏ cũng là điểm yếu, và Đại Việt là một trong những nơi đã khai thác đúng điểm yếu đó.

Con ngựa Mông Cổ: nhỏ, xấu, và bền bỉ

Ngựa Mông Cổ thấp hơn hẳn ngựa chiến châu Âu hay ngựa Ả Rập, thân chắc, chân ngắn, bờm dày. Người nước ngoài thời ấy thường chê chúng xấu, nhưng lại kinh ngạc vì sức chịu đựng. Chúng sống ngoài trời quanh năm, chịu được mùa đông dưới âm vài chục độ, tự cào tuyết tìm cỏ khô mà không cần chuồng hay thóc lúa.

Đó chính là lợi thế chiến lược: một đạo quân không phải chở cỏ khô và ngũ cốc cho ngựa thì nhẹ hơn rất nhiều. Ngựa ăn cỏ dọc đường hành quân. Ngày nay giống ngựa này vẫn còn ở Mông Cổ với số lượng lớn và là một phần đời sống du mục.

Một nhầm lẫn hay gặp: ngựa Przewalski (ngựa hoang Mông Cổ, tiếng địa phương gọi takhi) không phải tổ tiên trực tiếp của ngựa Mông Cổ thuần dưỡng. Nghiên cứu di truyền gần đây cho thấy đó là hai dòng khác nhau.

Mỗi người lính, nhiều con ngựa

Các nhân chứng phương Tây thế kỷ 13 đều nhấn mạnh điểm này. Giáo sĩ Giovanni da Pian del Carpine, người đến triều đình Mông Cổ năm 1246, và tu sĩ Guillaume de Rubrouck vài năm sau đó, tả lại rằng người Mông Cổ đi đâu cũng dắt theo cả đàn ngựa. Marco Polo cuối thế kỷ 13 cũng ghi tương tự. Con số thường được dẫn là mỗi người lính có vài con ngựa, nhiều khi từ ba đến năm con, thay phiên nhau cưỡi để không con nào kiệt sức.

Hệ quả trực tiếp là tốc độ. Một đạo quân thay ngựa liên tục có thể đi những quãng đường dài trong thời gian mà đối phương không tưởng tượng nổi, xuất hiện ở nơi không ai ngờ, rồi rút đi trước khi bị bao vây. Ngựa còn là nguồn thực phẩm: sữa ngựa lên men (airag, hay kumis) là thức uống chính; khi thiếu thốn, lính có thể dùng cả máu ngựa — điều Marco Polo đã ghi lại.

Tổ chức thập phân và kỷ luật

Thành Cát Tư Hãn tổ chức quân đội theo hệ thập phân: 10 người một arban, 100 người một jaghun, 1.000 người một mingghan, 10.000 người một tümen. Ông cố ý xáo trộn các bộ lạc vào cùng đơn vị để lòng trung thành hướng về chỉ huy và đại hãn, không còn về bộ tộc cũ. Bí sử Mông Cổ — nguồn sử liệu viết bằng tiếng Mông Cổ sớm nhất về thời kỳ này — ghi lại việc phong các "thiên hộ" (chỉ huy nghìn người) sau khi thống nhất thảo nguyên năm 1206.

Bên cạnh đó là hệ thống trạm ngựa (yam): các trạm đặt cách quãng trên đường lớn, có ngựa sẵn cho sứ giả thay. Thư từ, mệnh lệnh nhờ vậy đi nhanh khắp đế quốc — một ưu thế chỉ huy cũng quan trọng như tốc độ của đạo quân.

Lối đánh: kỵ cung và giả rút

Kỵ cung là chủ lực

Phần lớn kỵ binh Mông Cổ là kỵ cung, mặc giáp nhẹ, dùng cung phức hợp bắn trong khi ngựa chạy. Họ không lao thẳng vào đối phương mà vờn quanh, bắn mưa tên làm rối đội hình, hạ ngựa của kỵ binh địch. Chỉ khi đối phương đã rối loạn, lực lượng kỵ binh nặng hơn mang giáo, giáp kín mới xông vào kết liễu.

Giả rút

Chiến thuật nổi tiếng nhất là giả thua bỏ chạy để kéo đối phương đuổi theo, kéo giãn đội hình địch, rồi quay lại vây đánh. Trận sông Kalka năm 1223 trước liên quân Rus' và Kipchak, trận Legnica và trận Mohi năm 1241 ở Đông Âu đều được các sử gia nhắc như ví dụ về lối đánh này.

Giới hạn của ngựa: nơi kỵ binh Mông Cổ vấp ngã

Sức mạnh dựa vào ngựa thì cũng bị giới hạn bởi ngựa. Mỗi người có nhiều ngựa nghĩa là một đạo quân vài vạn người cần hàng chục vạn con ngựa — tức là cần đồng cỏ rộng.

Ở Đại Việt, quân Nguyên gặp đúng loại địa hình làm ngựa vô dụng: ruộng lúa nước, đầm lầy, sông lạch chằng chịt, mùa hè nóng ẩm khiến cả người và ngựa sinh bệnh. Nhà Trần không đối đầu kỵ binh ở đồng trống mà rút lui bảo toàn lực lượng, để đối phương hao mòn, rồi phản công bằng thuỷ quân và đánh vào đường lương. Trong Hịch tướng sĩ, Trần Quốc Tuấn nhắc tới việc tướng sĩ chỉ ham chọi gà, cờ bạc, săn bắn mà không lo luyện tập — một lời răn cho thấy ông hiểu rằng đối thủ là đội quân thiện chiến nhất thời đại.

Ngựa chiến ở Việt Nam thời cổ

Đại Việt cũng có kỵ binh, nhưng quy mô nhỏ và ngựa thường được lấy từ vùng núi phía Bắc. Ngựa không phải là thế mạnh của một nền quân sự đồng bằng sông nước; lực lượng chủ lực luôn là bộ binh và thuỷ quân. Trong lịch sử, ngựa gắn nhiều hơn với nghi lễ, sứ bộ và chiến thuật trinh sát. Hình ảnh ngựa trong văn hoá Việt rõ nhất có lẽ là tượng ngựa đá ở các lăng mộ và truyền thuyết Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt — một biểu tượng chứ không phải mô tả binh chủng.

Những hiểu lầm hay gặp

• "Quân Mông Cổ đông vô kể": các sử gia hiện đại thường cho rằng quân Mông Cổ thường ít hơn đối phương, nhưng cơ động hơn, kỷ luật hơn, nên tạo cảm giác "đông vô kể" trong mắt người bị tấn công.
• "Kỵ binh Mông Cổ chỉ biết cưỡi ngựa bắn cung": họ còn biết dùng thợ và kỹ sư công thành của các dân tộc bị chinh phục, dùng máy bắn đá và cả hoả khí. Sức mạnh nằm ở khả năng học và tổ chức.
• "Bàn đạp ngựa giúp Mông Cổ chinh phục thế giới": bàn đạp đã phổ biến ở châu Á từ lâu trước thời Mông Cổ; đối thủ của họ cũng có bàn đạp. Lợi thế thực sự là tổ chức và hậu cần.

Góc nhìn hôm nay

Bài học từ kỵ binh Mông Cổ là: một hệ thống mạnh vì các phần ăn khớp với nhau — ngựa, cung, kỷ luật, trạm ngựa, thông tin. Và hệ thống ấy cũng có vùng đất nó không thể vận hành. Ba lần thất bại ở Đại Việt cho thấy việc chọn đúng nơi giao chiến quan trọng ngang với có bao nhiêu quân.

• Lễ hội Naadam ở Mông Cổ, tháng Bảy hằng năm, có đua ngựa đường dài với kỵ thủ là trẻ em, gần với truyền thống thảo nguyên.
• Quần thể tượng Thành Cát Tư Hãn cưỡi ngựa ở Tsonjin Boldog gần Ulaanbaatar, cùng các bảo tàng ở thủ đô Mông Cổ, trưng bày yên cương, cung tên, giáp trụ.
• Đọc thêm: Bí sử Mông Cổ (có bản dịch tiếng Việt), du ký của Plano Carpini và Rubrouck, phần nhà Trần trong Đại Việt sử ký toàn thư và Hịch tướng sĩ.