Lấy ít địch nhiều trong binh pháp không có nghĩa là đem quân ít đọ sức với quân đông trên thế ngang bằng, mà là tạo ra một chỗ, một lúc mà ở đó mình đông hơn, mạnh hơn hoặc bất ngờ hơn. Các trận thắng nổi tiếng của bên yếu đều dựa vào vài yếu tố lặp lại: địa hình hẹp, tập trung vào điểm quyết định, đánh vào chỉ huy, thời tiết và sự chủ quan của bên đông. Tôn Tử, ngược với hình dung lãng mạn, lại khuyên ít quân thì nên tránh.
Tôn Tử nói gì về quân ít
Thiên Mưu công đưa ra một thang rất thực tế: gấp mười lần địch thì vây, gấp năm thì đánh, gấp đôi thì chia địch ra, ngang sức thì có thể đánh, ít hơn thì có thể tránh, kém hẳn thì có thể lánh đi. Kèm theo là cảnh báo: quân nhỏ mà cố chấp liều đánh thì sẽ thành tù binh của quân lớn.
Vậy làm sao bên ít vẫn thắng? Câu trả lời nằm ở thiên Hư thực: "Ta chuyên làm một, địch chia làm mười, thế là lấy mười đánh một". Nếu địch không biết ta sẽ đánh ở đâu, địch phải phòng bị nhiều nơi; phòng bị nhiều nơi thì chỗ nào cũng mỏng. Bên ít thắng không phải vì ít, mà vì đã biến mình thành bên đông ở đúng điểm giao chiến.
Trần Quốc Tuấn nói cùng ý theo cách của mình: giặc cậy trường trận, ta dựa đoản binh, lấy đoản chế trường là phép thường của binh pháp (Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1300). Đoản binh không phải là binh yếu, mà là binh gọn, nhanh, chọn được nơi đánh.
Sáu yếu tố lặp lại ở các trận thắng của bên ít
- Địa hình hẹp. Đèo, cửa sông, đầm lầy, hẻm núi khiến bên đông không triển khai hết quân. Ở chỗ hẹp, chỉ hàng đầu được giao chiến, số đông phía sau vô dụng.
- Tập trung vào một điểm. Dồn lực vào một cánh, một đoạn, một mục tiêu, chấp nhận mỏng ở chỗ khác.
- Đánh vào đầu não. Quân đông mà mất chỉ huy thì thành đám đông.
- Bất ngờ về thời gian và thời tiết. Mưa, đêm, sương mù, lúc địch nghỉ hoặc đang di chuyển.
- Tâm lý đường cùng. Thiên Cửu địa nói đặt quân vào đất chết thì quân mới sống. Người không có đường lui đánh khác hẳn.
- Bên đông chủ quan và rối. Quân lớn khó điều khiển; một lệnh lùi sai có thể biến thành tháo chạy.
Năm trận minh hoạ
| Trận | Năm | Bên ít | Bên đông | Yếu tố quyết định |
|---|---|---|---|---|
| Leuctra (Hy Lạp) | 371 TCN | Thebes, Epaminondas | Sparta | Dồn cánh trái dày đặc đánh thẳng vào cánh mạnh nhất của Sparta, nơi vua Sparta đứng |
| Tỉnh Hình (Trung Hoa) | 204 TCN | Hàn Tín | Nước Triệu | Trận quay lưng ra sông, cánh kỵ binh lén chiếm trại Triệu |
| Phì Thuỷ (Trung Hoa) | 383 | Đông Tấn, Tạ Huyền | Tiền Tần, Phù Kiên | Quân đông lùi lại theo đề nghị của đối phương, rồi hỗn loạn |
| Tốt Động – Chúc Động (Đại Việt) | 1426 | Nghĩa quân Lam Sơn | Quân Minh, Vương Thông | Phục kích ở vùng đồng trũng, đánh khi địch đang tiến |
| Okehazama (Nhật Bản) | 1560 | Oda Nobunaga | Imagawa Yoshimoto | Tập kích bản doanh trong mưa lớn, giết chủ tướng |
Quân số trong sử cũ thường bị phóng đại, nhất là quân số bên thua do bên thắng ghi. Vì vậy dưới đây chỉ nêu những con số được ghi phổ biến, kèm lời nhắc khi cần.
Leuctra: dồn hết vào một cánh
Theo thông lệ Hy Lạp, quân mạnh nhất đứng cánh phải. Epaminondas làm ngược: đặt quân tinh nhuệ ở cánh trái, xếp dày khoảng năm mươi hàng – gấp nhiều lần đội hình thường – đối diện chính cánh phải của Sparta, nơi vua Cleombrotus chỉ huy. Phần còn lại của đội hình Thebes được giữ lùi lại, tránh giao chiến sớm. Cánh Sparta bị phá, vua tử trận, cả đạo quân tan. Đây là ví dụ kinh điển của việc thua về tổng số nhưng thắng ở điểm quyết định.
Tỉnh Hình: trận bối thuỷ
Theo Sử ký, Hàn Tín đem quân ít hơn nhiều đánh nước Triệu, nơi quân Triệu được nói là hai mươi vạn. Mưu sĩ Lý Tả Xa khuyên tướng Triệu là Trần Dư chặn đường lương của Hàn Tín ở cửa ải hẹp, nhưng Trần Dư không nghe. Hàn Tín cho hai nghìn kỵ binh mang cờ đỏ của Hán đi đường tắt nấp gần trại Triệu, rồi đặt một đạo quân quay lưng ra sông – thế không còn đường lui. Quân Triệu dốc hết ra đánh; kỵ binh Hán thừa cơ vào trại cắm cờ. Quân Triệu quay lại thấy trại đầy cờ Hán thì tan vỡ. Về sau Hàn Tín giải thích bằng ý của binh pháp: đặt quân vào đất chết rồi mới sống.
Lưu ý: bối thuỷ chỉ hiệu quả vì đi cùng cánh kỵ binh vu hồi. Người đời sau bắt chước quay lưng ra sông mà không có nước cờ thứ hai thì chỉ tự đẩy mình vào thế chết thật.
Phì Thuỷ: quân đông tự đổ
Tấn thư chép Phù Kiên huy động một đạo quân khổng lồ đánh Đông Tấn, con số hàng chục vạn được nhiều nhà sử học cho là thổi phồng; quân Tấn trực tiếp giao chiến chỉ khoảng tám vạn. Hai bên cách nhau sông Phì. Tạ Huyền xin Phù Kiên lùi quân ra để quân Tấn qua sông quyết chiến. Phù Kiên đồng ý, định đánh khi quân Tấn đang qua giữa dòng. Nhưng một đạo quân lớn đang lùi rất khó giữ trật tự; có người hô quân Tần đã thua, quân Tần hoảng loạn tháo chạy. Thành ngữ "nghe tiếng gió, tiếng hạc kêu cũng tưởng quân truy đuổi" ra đời từ trận này.
Tốt Động – Chúc Động: phục kích khi địch đang tiến
Cuối năm 1426, Vương Thông đem viện binh sang, cùng quân Minh có sẵn chia đường tiến đánh nghĩa quân Lam Sơn ở phía tây nam Đông Quan (Hà Nội). Các tướng Lam Sơn đặt phục binh ở vùng Tốt Động, Chúc Động – đồng trũng, lầy lội, khó triển khai đội hình lớn. Quân Minh tiến vào và bị đánh tan; thượng thư Trần Hiệp và nội quan Lý Lượng tử trận. Đại Việt sử ký toàn thư ghi số quân Minh chết và bị bắt rất lớn, cần đọc thận trọng, nhưng kết cục thì rõ: Vương Thông phải rút về cố thủ thành Đông Quan, thế chiến tranh chuyển hẳn sang phía Lam Sơn.
Okehazama: đánh vào bản doanh
Năm 1560, Imagawa Yoshimoto đem một đạo quân được ghi vào khoảng hai vạn rưỡi tiến qua lãnh địa Owari. Oda Nobunaga chỉ có vài nghìn quân. Thay vì giữ thành, Nobunaga đi vòng, chờ khi quân Imagawa dừng nghỉ và chia tán. Một cơn mưa lớn che bước tiến; khi mưa tạnh, quân Oda lao thẳng vào bản doanh, Yoshimoto bị giết. Mất chủ tướng, cả đạo quân lớn rút lui. Trận này mở đường cho Nobunaga trở thành thế lực hàng đầu Nhật Bản.
Cái bẫy khi học "lấy ít địch nhiều"
Thiên kiến kẻ sống sót
Ta nhớ các trận bên ít thắng vì chúng hiếm và kịch tính. Hàng nghìn trận bên ít bị nghiền nát thì không ai kể. Phần lớn chiến tranh trong lịch sử vẫn được quyết định bởi bên có nhiều quân, nhiều lương hơn.
Số liệu phóng đại
Bên thắng thường thổi phồng quân số đối phương để tôn công mình. Hai mươi vạn quân Triệu, quân số của Phù Kiên hay số quân Minh tử trận đều cần được đọc như con số ước lệ chứ không phải thống kê.
Bên ít thường không ít ở chỗ đánh
Khi đọc kỹ, hầu hết các trận "ít thắng nhiều" thực chất là trận mà bên ít đã đông hơn ở điểm quyết định. Nó là thắng lợi của tổ chức và tập trung, không phải phép màu của lòng dũng cảm.
Góc nhìn hôm nay
- Đừng hỏi "ta có ít quân không", hãy hỏi "ta đông hơn ở đâu". Tổng lực có thể kém, nhưng chọn được chỗ đánh thì vẫn có lợi thế.
- Chọn sân đấu. Địa hình hẹp của người xưa tương đương với một lĩnh vực hẹp, một nhóm khách hàng, một mục tiêu mà đối thủ lớn không dồn sức vào được.
- Nhớ lời Tôn Tử: khi kém hẳn mà không có điều kiện tạo lợi thế, tránh là khôn ngoan.
- Muốn đi thực địa: vùng Tốt Động, Chúc Động nằm ở khu vực Chương Mỹ (Hà Nội), tên làng cũ vẫn còn, đứng giữa cánh đồng trũng là hiểu vì sao quân Minh khó dàn trận. Đọc thêm Hoài Âm hầu liệt truyện trong Sử ký và các chương về Lam Sơn trong Đại Việt sử ký toàn thư.
Câu hỏi thường gặp
Lấy ít địch nhiều là gì?
Là cách bên có ít quân hơn vẫn đánh thắng bên đông, bằng cách chọn địa hình, tập trung lực lượng vào một điểm, đánh bất ngờ hoặc nhắm vào chỉ huy địch. Thực chất bên ít đã tạo ra ưu thế cục bộ tại nơi giao chiến.
Tôn Tử có khuyên lấy ít địch nhiều không?
Không hẳn. Thiên Mưu công khuyên quân ít thì nên tránh, quân kém hẳn thì nên lánh. Nhưng thiên Hư thực chỉ cách khiến địch phải chia quân, để ở chỗ giao chiến mình lấy mười đánh một.
Trận bối thuỷ là trận gì?
Là trận Tỉnh Hình năm 204 TCN, khi Hàn Tín đặt quân quay lưng ra sông để quân lính không còn đường lui, đồng thời cho kỵ binh lén chiếm trại địch. Sự kết hợp hai mũi này mới làm nên chiến thắng.
Trận Tốt Động – Chúc Động diễn ra năm nào?
Diễn ra cuối năm 1426, giữa nghĩa quân Lam Sơn và quân Minh do Vương Thông chỉ huy. Sau thất bại này, Vương Thông phải rút về cố thủ thành Đông Quan.
Vì sao quân đông lại thua quân ít?
Thường vì quân đông khó điều khiển, không triển khai được ở địa hình hẹp, chủ quan, hoặc mất chỉ huy. Trận Phì Thuỷ năm 383 là ví dụ một đạo quân lớn tan vỡ chỉ vì một cuộc lùi quân mất trật tự.
