Hồ Nguyên Trừng là con trưởng của Hồ Quý Ly, bị nhà Minh bắt năm 1407 rồi được dùng vào việc chế tạo hoả khí ở Trung Hoa. Sử nhà Minh ghi rằng sau khi đánh Giao Chỉ, triều Minh "được phép làm súng thần cơ" và lập hẳn Thần Cơ doanh để tập luyện. Mức đóng góp cụ thể của ông vào kỹ thuật súng Minh đến nay vẫn còn tranh luận, nhưng việc ông giữ chức cao ở Bộ Công và được người Minh nhắc tới như bậc thầy hoả khí là có cơ sở.
Hồ Nguyên Trừng là ai
Hồ Nguyên Trừng sinh khoảng năm 1374, là con cả của Hồ Quý Ly — quyền thần cuối đời Trần, năm 1400 lên ngôi lập nhà Hồ. Ngai vàng sau đó được trao cho người em là Hồ Hán Thương, còn Nguyên Trừng giữ chức Tả tướng quốc, trực tiếp lo việc quân.
Ông được nhớ nhiều nhất qua một câu nói được Đại Việt sử ký toàn thư chép lại. Khi Hồ Quý Ly bàn kế chống quân Minh, Nguyên Trừng nói: "Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo." Câu ấy về sau trở thành lời bình nổi tiếng nhất về sự sụp đổ nhanh chóng của nhà Hồ: thành cao, súng tốt mà vẫn thua vì không có lòng dân.
Đại Việt đã có súng trước thời nhà Hồ
Thuốc súng ra đời ở Trung Hoa, và đến đời Tống đã có công thức được ghi trong sách quân sự Vũ kinh tổng yếu (1044). Đời Nguyên, các khẩu súng cầm tay bằng đồng đã xuất hiện; một số khẩu còn tồn tại có niên đại cuối thế kỷ 13.
Ở Đại Việt, ghi chép rõ ràng nhất là sự kiện năm 1390. Theo Toàn thư, vua Chiêm Thành là Chế Bồng Nga — người nhiều lần đánh ra tận Thăng Long — đem thuyền chiến đến vùng Hải Triều. Tướng Trần Khát Chân cho các thuyền cùng bắn súng, trúng thuyền của Chế Bồng Nga, khiến ông tử trận. Như vậy ít nhất từ cuối thế kỷ 14, quân Đại Việt đã dùng hoả khí trên thuyền chiến, và chính Hồ Quý Ly lúc ấy đang là đại thần nắm quyền.
Nhà Hồ: chuẩn bị chiến tranh và thất bại năm 1407
Chuẩn bị
Biết nhà Minh sẽ đánh, nhà Hồ chuẩn bị rất ráo riết. Trước đó, năm 1397, Hồ Quý Ly đã cho xây thành Tây Đô ở Thanh Hoá bằng những khối đá lớn — nay là di sản thế giới Thành nhà Hồ. Triều Hồ lập sổ hộ tịch để tăng quân số, đóng thuyền chiến, đặt đồn luỹ, dựng thành Đa Bang bên bờ sông Hồng làm phòng tuyến chính, và chăng cọc ở nhiều cửa sông.
Trong bối cảnh đó, việc Hồ Nguyên Trừng phụ trách quân sự và chế tạo vũ khí là hợp lý. Nhưng cần nói rõ: sử Việt không để lại mô tả kỹ thuật nào về súng của nhà Hồ. Mọi hiểu biết về "súng thần cơ" đều phải đọc ngược từ tư liệu phía Minh.
Thất bại
Cuối năm 1406, quân Minh do Trương Phụ, Mộc Thạnh chỉ huy tiến vào. Đầu năm 1407, thành Đa Bang thất thủ, phòng tuyến sông Hồng vỡ. Hồ Nguyên Trừng chỉ huy thuỷ quân phản công ở Hàm Tử nhưng thua. Cha con họ Hồ chạy vào Thanh Hoá, rồi Nghệ An, Hà Tĩnh, đến giữa năm 1407 thì bị bắt và giải về Kim Lăng (Nam Kinh).
Sau chiến tranh, nhà Minh đưa nhiều thợ giỏi, người có tài của Đại Việt về Trung Hoa. Một trường hợp được biết đến là hoạn quan Nguyễn An, về sau tham gia công trình xây dựng kinh thành Bắc Kinh. Hồ Nguyên Trừng nằm trong số những người được triều Minh trọng dụng vì tài năng chuyên môn.
Ở Trung Hoa: Lê Trừng và Thần Cơ doanh
Ở nhà Minh, Hồ Nguyên Trừng mang tên Lê Trừng — vì họ Hồ trước đó từng dùng họ Lê. Ông làm việc ở Bộ Công, cơ quan phụ trách công trình và chế tạo, lên dần đến chức Thượng thư Bộ Công trước khi mất (khoảng năm 1446).
Minh sử, phần Binh chí, có một câu thường được dẫn: Minh Thành Tổ bình Giao Chỉ, có được phép làm súng thần cơ, bèn đặt riêng Thần Cơ doanh để luyện tập. Thần Cơ doanh trở thành một trong ba doanh lớn (Tam đại doanh) của quân đội trấn giữ kinh sư nhà Minh — đơn vị chuyên dùng hoả khí sớm và quy mô của thời ấy.
Một số ghi chép đời Minh, được các học giả Việt Nam và Trung Quốc dẫn lại, cho biết khi tế súng thì cũng cúng tế Lê Trừng như vị tổ của nghề hoả khí. Chi tiết này cho thấy vị thế của ông trong mắt người Minh, dù nguồn gốc cụ thể của tục tế ấy cần được kiểm tra thêm.
Súng thần cơ thật ra là gì — và vì sao còn tranh cãi
Đây là chỗ cần tỉnh táo. Nhà Minh đã có súng từ trước khi đánh Đại Việt; quân Minh đời Hồng Vũ đã dùng hoả khí. Vậy "phép làm súng thần cơ" học được từ Giao Chỉ là gì?
- Ý kiến thứ nhất: súng Đại Việt có cải tiến về cấu tạo — chẳng hạn bộ phận nhồi nén giữa thuốc và đạn — giúp bắn mạnh và xa hơn súng Minh cùng thời. Một số nhà nghiên cứu, như sử gia Tôn Lai Thần (Sun Laichen), đã phân tích tư liệu Minh theo hướng này.
- Ý kiến thứ hai: Đại Việt học kỹ thuật súng từ Trung Hoa trước, rồi phát triển thêm trong các cuộc chiến với Chiêm Thành; nhà Minh tiếp thu lại một số cải tiến cùng với thợ và người chỉ huy. Đây là quá trình trao đổi hai chiều, không phải "người Việt phát minh súng".
- Ý kiến thứ ba: điều nhà Minh học được không hẳn là một khẩu súng mới, mà là cách tổ chức đơn vị chuyên hoả khí, cách dùng súng thành hệ thống.
Các ý kiến không loại trừ nhau. Điều chắc chắn: Minh sử liên hệ trực tiếp Thần Cơ doanh với cuộc chiến ở Giao Chỉ, và một người Việt giữ vai trò cao trong ngành chế tạo của nhà Minh. Còn những câu như "Hồ Nguyên Trừng là cha đẻ súng thần công" là cách nói phóng đại.
Biên niên tóm tắt
| Năm | Sự kiện | Nguồn |
|---|---|---|
| 1044 | Nhà Tống ghi công thức thuốc súng trong Vũ kinh tổng yếu | Sách quân sự Tống |
| 1390 | Chế Bồng Nga tử trận vì súng trên thuyền quân Trần | Đại Việt sử ký toàn thư |
| 1397 | Hồ Quý Ly xây thành Tây Đô | Toàn thư, di tích |
| 1400 | Nhà Hồ thành lập | Toàn thư |
| 1406–1407 | Minh xâm lược; Đa Bang, Hàm Tử thất bại; họ Hồ bị bắt | Toàn thư, Minh thực lục |
| Sau 1407 | Minh lập Thần Cơ doanh; Lê Trừng làm việc ở Bộ Công | Minh sử |
| Khoảng 1438–1442 | Lê Trừng viết Nam Ông mộng lục | Tác phẩm còn lưu |
| Khoảng 1446 | Hồ Nguyên Trừng mất ở Trung Hoa | Tư liệu Minh |
Nam Ông mộng lục: người viết sử trong cảnh lưu đày
Ngoài chuyện súng, Hồ Nguyên Trừng để lại một tác phẩm văn học – sử liệu quý: Nam Ông mộng lục, viết bằng chữ Hán ở Trung Hoa. Sách ghi lại chuyện các nhân vật đời Trần — vua, tướng, thiền sư, người phụ nữ tiết hạnh, thầy thuốc giỏi. "Nam Ông" là ông già phương Nam, "mộng lục" là ghi chép như trong mộng. Nhiều chi tiết về đời Trần chỉ còn được biết qua cuốn sách này. Đó là một bi kịch lặng lẽ: người từng chỉ huy chống xâm lược, cuối đời lại ngồi ở kinh đô đối phương để ghi chép ký ức về quê hương.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện Hồ Nguyên Trừng có hai bài học tách bạch. Về kỹ thuật: vũ khí hiện đại hơn không cứu được một chính quyền mất lòng dân — chính ông đã nói điều đó trước khi thua. Về lịch sử: chuyển giao công nghệ thời cổ hiếm khi một chiều, và nên cảnh giác với những câu chuyện tự hào dân tộc thổi phồng quá mức.
- Thành nhà Hồ (Thanh Hoá): di sản thế giới UNESCO năm 2011, nên đến để thấy quy mô chuẩn bị chiến tranh của nhà Hồ.
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội): có hiện vật súng, đạn cổ của các triều đại Việt.
- Đọc thêm: Nam Ông mộng lục (đã có bản dịch tiếng Việt), phần nhà Hồ trong Đại Việt sử ký toàn thư, và các nghiên cứu của Tôn Lai Thần về hoả khí Đại Việt – Minh.
Câu hỏi thường gặp
Hồ Nguyên Trừng là ai?
Hồ Nguyên Trừng là con trưởng của Hồ Quý Ly, giữ chức Tả tướng quốc dưới triều Hồ. Năm 1407 ông bị nhà Minh bắt, sau làm quan ở Bộ Công nhà Minh với tên Lê Trừng. Ông cũng là tác giả Nam Ông mộng lục.
Hồ Nguyên Trừng có phát minh ra súng thần công không?
Không. Thuốc súng và súng ra đời ở Trung Hoa từ trước. Minh sử ghi nhà Minh học được "phép làm súng thần cơ" sau khi đánh Giao Chỉ và lập Thần Cơ doanh, còn Hồ Nguyên Trừng làm việc trong ngành chế tạo của Minh. Đóng góp cụ thể của ông vẫn còn tranh luận.
Câu "Thần không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo" là của ai?
Đó là câu Hồ Nguyên Trừng nói khi Hồ Quý Ly bàn kế chống quân Minh, được Đại Việt sử ký toàn thư chép lại. Câu nói thường được dẫn để giải thích vì sao nhà Hồ thất bại nhanh dù chuẩn bị quân sự rất kỹ.
Thần Cơ doanh là gì?
Thần Cơ doanh là đơn vị chuyên dùng hoả khí của nhà Minh, một trong Tam đại doanh trấn giữ kinh sư. Theo Minh sử, đơn vị này được lập sau khi nhà Minh có được phép làm súng thần cơ từ Giao Chỉ.
Đại Việt dùng súng từ khi nào?
Ghi chép rõ nhất là năm 1390, khi quân Trần bắn súng từ thuyền chiến giết vua Chiêm Thành Chế Bồng Nga, theo Đại Việt sử ký toàn thư. Có thể hoả khí đã xuất hiện ở Đại Việt sớm hơn, nhưng chưa có ghi chép chắc chắn.
