Giáp trụ tướng lĩnh cổ: chất liệu, cấu tạo và cách nhận biết qua các thời

Giáp trụ của tướng lĩnh cổ gồm áo giáp che thân và mũ trụ che đầu, làm từ da, đồng, sắt hoặc vải dày, đan bằng hàng trăm đến hàng nghìn lá nhỏ. Giáp tướng khác giáp lính ở chất liệu tốt hơn, phủ kín hơn và nhiều chi tiết trang trí để nhận ra từ xa. Ở phương Đông, kiểu phổ biến nhất suốt hai nghìn năm là giáp lá (giáp vảy) chứ không phải giáp tấm liền như hiệp sĩ châu Âu.

Chữ "giáp trụ" nghĩa là gì

Giáp (甲) là phần che thân, trụ (冑) là mũ che đầu. Người xưa nói "mặc giáp đội trụ" để chỉ việc ra trận. Trong tiếng Việt còn có "khôi giáp" — "khôi" (盔) cũng là mũ. Một bộ đầy đủ của tướng thường gồm: mũ trụ, phần che vai, che ngực bụng, che đùi, đôi khi thêm che cánh tay, ống chân và giày.

Điều quan trọng cần hiểu: giáp không nhằm làm người mặc bất khả xâm phạm. Mục tiêu của nó là biến những đòn chí mạng thành vết thương nhẹ, và giúp người mặc sống sót qua mưa tên — mối nguy lớn nhất trên chiến trường cổ.

Từ da tê giác đến lá sắt

Giáp da

Giáp cổ nhất ở Trung Hoa là giáp da. Thiên "Khảo công ký" trong sách Chu lễ có mục "Hàm nhân vi giáp" (người thợ hàm làm giáp), phân biệt giáp da tê giác, giáp da trâu rừng và giáp hai lớp ghép, kèm cả "tuổi thọ" của từng loại — loại ghép bền nhất. Da được thuộc, cắt thành lá, sơn sơn mài để chống ẩm, rồi xâu lại bằng dây.

Giáp lá sắt

Từ thời Chiến Quốc sang Hán, sắt dần thay da. Kiểu cơ bản là giáp lá: hàng trăm lá sắt nhỏ hình chữ nhật, đục lỗ, xâu dây xếp chồng mép lên nhau như vảy cá. Ưu điểm là co giãn theo cử động, hỏng chỗ nào thay lá chỗ đó.

Tượng binh mã Tần Thuỷ Hoàng ở Tây An là "cuốn sách hình" quý nhất về giáp thời ấy. Tượng lính bộ thường chỉ mặc giáp che ngực lưng, còn tượng được cho là tướng có giáp phủ rộng hơn, viền hoa văn, thắt dải trang trí. Năm 1998–1999, hố K9801 trong khu lăng còn lộ ra hàng trăm bộ giáp và mũ làm bằng lá đá xâu dây đồng — quá nặng để mặc thật, nhiều khả năng là đồ tuỳ táng mô phỏng giáp thật.

Giáp đời Đường, Tống: thời hoàng kim của giáp lá

Sách Đường lục điển liệt kê mười ba loại giáp, trong đó nổi tiếng nhất là minh quang giáp — có hai tấm tròn đánh bóng ở ngực như hai tấm gương, loé sáng dưới nắng. Hình ảnh thiên vương, hộ pháp mặc giáp minh quang trong chùa chiền, hang đá Đôn Hoàng và tượng gốm tuỳ táng đời Đường cho thấy dáng giáp tướng lĩnh thời ấy: mũ có tai che, vai có đầu thú, đai lưng to bản.

Đến đời Tống, bộ sách quân sự Vũ kinh tổng yếu (hoàn thành năm 1044) vẽ lại các bộ giáp cùng các bộ phận. Nhà Tống cũng sản xuất giáp với số lượng rất lớn cho quân đội thường trực và đặt quy chuẩn trọng lượng, kích thước. Một điều ít người biết: các đời Đường, Tống, Minh đều có ghi chép về giáp giấy — nhiều lớp giấy bồi ép chặt, nhẹ, rẻ, và khi ngấm nước thì lại khá dai. Chúng dành cho lính, nhất là ở vùng sông nước.

Giáp Mông Cổ và giáp Nhật: hai lời giải khác nhau

Kỵ binh Mông Cổ cần giáp nhẹ để cưỡi ngựa bắn cung cả ngày. Giáo sĩ Giovanni da Pian del Carpine, người đến triều đình Mông Cổ năm 1246, tả lại giáp của họ làm từ nhiều lớp da thuộc ghép, hoặc lá sắt nhỏ xâu dây; tướng lĩnh và lính nặng thì mặc giáp kín hơn, cả ngựa cũng có giáp.

Nhật Bản thì phát triển ō-yoroi (đại khải) từ thời Heian: một bộ giáp hộp lớn, vai có hai tấm che rộng như khiên, thiết kế cho võ sĩ cưỡi ngựa bắn cung. Khi bộ binh và giáo dài chiếm ưu thế, giáp nhẹ hơn ôm người (dō-maru) thay thế. Thời Chiến Quốc Nhật Bản (thế kỷ 16), khi súng hoả mai xuất hiện, người Nhật chuyển sang tōsei gusoku với tấm ngực sắt liền, có bộ còn để lại vết đạn thử như bằng chứng chất lượng.

Giáp trụ ở Việt Nam: vì sao còn ít hiện vật

Người đọc hay hỏi: tướng Trần, tướng Lê mặc giáp gì? Câu trả lời thật thà là hiện vật giáp trụ cổ của Việt Nam còn rất ít. Có mấy lý do:

• Khí hậu nóng ẩm làm da, vải, dây buộc mục nhanh; sắt gỉ nát trong đất chua.
• Giáp là tài sản quý, hỏng thì tái chế, không mấy khi chôn theo người chết như ở phương Bắc.
• Chiến trường sông nước, rừng núi, khí hậu nóng khiến quân Việt nhiều thời kỳ trang bị nhẹ hơn quân phương Bắc.

Nguồn hình ảnh gián tiếp có giá trị là tượng quan võ bằng đá ở lăng mộ, đình chùa các thời Lê, Mạc, Nguyễn, cùng tranh thờ, tượng hộ pháp. Chúng cho thấy cách hình dung về võ phục, mũ trụ của người đương thời, nhưng có thể đã mang yếu tố nghi lễ, khuôn mẫu. Triều Nguyễn có quy định chi tiết về võ phục các phẩm trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, và một số mũ, áo võ quan còn lưu ở Huế.

Hình ảnh "tướng Việt mặc giáp lấp lánh cắm cờ sau lưng" mà nhiều người quen thuộc thật ra đến từ sân khấu tuồng. Bộ giáp tuồng với các lá cờ nhỏ sau lưng là trang phục biểu diễn, cách điệu từ hình mẫu Trung Hoa, không phải hiện vật chiến trường.

Giáp tướng khác giáp lính ở đâu

Sự nổi bật của tướng có hai mặt: quân mình dễ thấy cờ lệnh, nhưng địch cũng dễ nhắm. Nhiều trận cổ được quyết định khi chủ tướng trúng tên hoặc bị chém, nên giáp tướng phải vừa đẹp vừa thật sự tốt.

Những hiểu lầm về giáp

• "Mặc giáp ngã xuống là không đứng dậy được": đây là hình ảnh phim ảnh. Một bộ giáp toàn thân thường nặng khoảng vài chục cân, chia đều trên người, người lính được tập luyện vẫn chạy, leo, lên ngựa được.
• "Giáp chặn được mọi mũi tên": giáp tốt giảm đáng kể sát thương ở cự ly xa, nhưng tên bắn gần, nỏ mạnh hay giáo đâm thẳng vẫn có thể xuyên qua.
• "Giáp cổ Trung Hoa là giáp tấm như châu Âu": phần lớn là giáp lá xâu dây. Giáp tấm lớn kiểu hiệp sĩ chủ yếu phát triển ở châu Âu thế kỷ 14–15.

Góc nhìn hôm nay

Giáp trụ là một lời nhắc rằng chiến tranh cổ là chuyện của lao động khổng lồ: mỗi bộ giáp lá là hàng nghìn lá kim loại phải rèn, đục, xâu bằng tay. Một đội quân có giáp tốt nghĩa là phía sau có cả một nền thủ công và một bộ máy thu thuế đủ mạnh.

• Bảo tàng Lăng mộ Tần Thuỷ Hoàng (Tây An): giáp trên tượng và giáp đá hố K9801.
• Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: võ phục, mũ võ quan, vũ khí triều Nguyễn.
• Các nhà hát tuồng ở Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, Bình Định: để thấy giáp tuồng và phân biệt với giáp thật.
• Đọc thêm: Vũ kinh tổng yếu (phần binh khí, giáp trụ), các sách khảo cứu về trang phục quân đội cổ Trung Hoa và Nhật Bản.