Đền Hát Môn và lễ hội Hai Bà Trưng: lịch sử, ngày hội, tục dâng bánh trôi

Đền Hát Môn ở ngoại thành phía tây Hà Nội là nơi thờ Hai Bà Trưng gắn với hai truyền thuyết: chỗ Hai Bà tế cờ trước khi khởi nghĩa năm 40, và chỗ Hai Bà gieo mình xuống sông Hát năm 43. Lễ hội chính diễn ra từ mồng 4 đến mồng 6 tháng Ba âm lịch, nổi bật với tục dâng bánh trôi. Cùng với đền Hai Bà Trưng ở Mê Linh và đền Đồng Nhân trong nội thành, đây là ba nơi thờ Hai Bà quan trọng nhất.

Cuộc khởi nghĩa: những gì sử liệu chép

Trước khi vào đền, cần nắm phần lịch sử – vì khá nhiều điều người ta kể ở lễ hội là truyền thuyết.

1. Đầu Công nguyên: vùng Giao Chỉ thuộc quyền cai trị của nhà Đông Hán. Thái thú Giao Chỉ là Tô Định, bị sử Việt chép là tham lam, tàn bạo.
2. Năm 40: Trưng Trắc, con gái Lạc tướng huyện Mê Linh, cùng em gái là Trưng Nhị nổi dậy. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, các quận Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố hưởng ứng, Hai Bà lấy được 65 thành ở Lĩnh Nam. Tô Định bỏ chạy.
3. Năm 40–42: Trưng Trắc xưng vương, đóng đô ở Mê Linh.
4. Năm 42: nhà Hán sai Phục ba tướng quân Mã Viện đem quân sang.
5. Năm 43: quân Hai Bà thua ở Lãng Bạc, lui về Cấm Khê rồi thất bại hoàn toàn.

Về chồng của Trưng Trắc, sử Trung Hoa (Hậu Hán thư) chép bà là vợ của Thi Sách, người huyện Chu Diên. Sử Việt truyền thống cho rằng Thi Sách bị Tô Định giết và đó là một nguyên nhân của cuộc khởi nghĩa; giới nghiên cứu hiện đại vẫn còn tranh luận về chi tiết này.

Sử gia Lê Văn Hưu thời Trần có lời bàn được Toàn thư giữ lại, đại ý: Trưng Trắc, Trưng Nhị là đàn bà mà hô một tiếng thì các quận đều hưởng ứng, dựng nước xưng vương dễ như trở bàn tay – đủ thấy thế đất nước Việt có thể dựng nghiệp bá vương; tiếc rằng hơn nghìn năm sau đó đàn ông chỉ cúi đầu làm tôi tớ người phương Bắc. Lời bàn này cho thấy ngay từ thế kỷ 13, Hai Bà đã được coi là biểu tượng tự chủ.

Hai Bà mất thế nào: ba cách kể

Không có cách nào xác minh chắc chắn bản nào đúng. Sử Trung Hoa có xu hướng ghi chiến công của tướng mình; sử Việt và truyền thuyết thì giữ phẩm giá cho Hai Bà. Vị trí Cấm Khê cũng còn tranh luận, có ý kiến đặt ở vùng chân núi Ba Vì. Người đọc nên biết cả ba để không ngạc nhiên khi nghe những lời kể khác nhau.

Đền Hát Môn: vì sao nơi này quan trọng

"Hát Môn" nghĩa là cửa sông Hát – đoạn sông Đáy tách khỏi sông Hồng ở phía tây Hà Nội ngày nay (vùng này trước thuộc huyện Phúc Thọ). Dân địa phương tin đây là nơi Hai Bà đắp đàn tế cờ trước khi xuất quân, và cũng là nơi Hai Bà gieo mình xuống sông. Một địa điểm vừa gắn với lúc khởi đầu vừa gắn với lúc kết thúc, nên được coi là đặc biệt thiêng.

Đền được lập từ rất sớm và tu bổ qua nhiều triều đại. Kiến trúc hiện nay gồm nghi môn, các toà tiền tế, trung từ, hậu cung, xen lẫn cây cổ thụ. Như hầu hết đền cổ ở đồng bằng Bắc Bộ, phần lớn công trình nhìn thấy hôm nay là của các lần trùng tu thời Nguyễn và gần đây, không phải kiến trúc nguyên gốc.

Tục dâng bánh trôi

Nét riêng của Hát Môn là bánh trôi. Tương truyền khi Hai Bà dừng chân ở đây, dân làng đã dâng bánh trôi lên khao quân. Vì vậy, trong lễ hội, các gia đình trong làng làm bánh trôi rất kỹ để dâng lên đền. Việc chọn gạo, xay bột, nặn bánh được làm cẩn thận, có kiêng kỵ riêng; người làm bánh thường là phụ nữ trong làng. Đây là một trong những trường hợp hiếm hoi mà một món ăn dân dã trở thành lễ vật chính của cả một lễ hội.

Ba nơi thờ chính và lịch lễ hội

Ngày giờ cụ thể mỗi năm do địa phương công bố, nhưng các mốc ngày chính trên đã ổn định qua nhiều năm. Ngoài ba đền này, Hai Bà còn được thờ ở hàng trăm đình, đền khắp Bắc Bộ, nhiều nơi thờ cả các nữ tướng của Hai Bà.

Các nữ tướng: phần nhiều là truyền thuyết địa phương

Thần tích nhiều làng ở Bắc Bộ kể về các nữ tướng của Hai Bà: Lê Chân, Thánh Thiên, Bát Nàn… Có làng thờ đến vài chục vị. Cần lưu ý: các nhân vật này chủ yếu được biết qua thần tích, ngọc phả – những văn bản do làng giữ, nhiều bản được soạn hoặc chép lại muộn – chứ không có trong sử Trung Hoa hay chính sử Việt thời gần sự kiện.

Điều đó không làm các vị kém giá trị. Nó cho thấy cuộc khởi nghĩa năm 40 đã thấm sâu vào ký ức từng làng, đến mức nhiều cộng đồng muốn khẳng định người làng mình từng có mặt dưới cờ Hai Bà. Lê Chân, chẳng hạn, được thờ ở đền Nghè (Hải Phòng) và được coi là người có công khai phá vùng đất này.

Góc nhìn hôm nay: đi lễ và đọc thêm

Ba đền nằm trong phạm vi Hà Nội nên có thể đi trong một hoặc hai ngày. Một vài gợi ý:

• Đi theo lịch hội: mồng 6 tháng Giêng ở Mê Linh, mồng 6 tháng Hai ở Đồng Nhân, mồng 4–6 tháng Ba ở Hát Môn. Ba lần hội rải đều ba tháng đầu năm.
• Ở Hát Môn: đứng nhìn ra dòng sông để hình dung "cửa Hát"; hỏi người làng về cách làm bánh trôi lễ – nhiều cụ kể rất kỹ.
• Đọc trước: phần Trưng Nữ Vương trong Đại Việt sử ký toàn thư (Ngoại kỷ), kèm lời bàn của Lê Văn Hưu. Nếu muốn so sánh, tìm đoạn Mã Viện trong Hậu Hán thư bản dịch.
• Bảo tàng: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội có phần trưng bày thời Bắc thuộc, giúp hình dung đời sống và vũ khí giai đoạn này.

Khi đi lễ, nên ăn mặc kín đáo, giữ vệ sinh khu vực sông, và đừng mua "lộc" ở các hàng quán chèo kéo. Bánh trôi lễ của làng không phải để bán.