Cung tên là vũ khí tầm xa chủ lực của gần như mọi đạo quân cổ, từ thảo nguyên Mông Cổ đến đồng bằng sông Hồng. Ở phương Đông, kỹ thuật bắn cung nổi bật với cây cung phức hợp ghép gỗ, sừng, gân và lối kéo dây bằng ngón cái có đeo nhẫn bảo vệ. Bắn cung còn được coi là một môn rèn luyện nhân cách: Khổng Tử xếp "xạ" vào sáu môn học của người quân tử.
Cây cung: ba truyền thống lớn
Cung đơn
Cung đơn làm từ một thanh gỗ hoặc tre, dễ làm, dễ thay. Người Việt cổ và nhiều dân tộc Đông Nam Á dùng loại cung này để săn bắn và chiến đấu. Ở Tây Âu, cung dài gỗ thuỷ tùng của người Anh và xứ Wales trở nên nổi tiếng sau trận Agincourt năm 1415, khi cung thủ Anh góp phần quyết định thắng lợi trước kỵ sĩ Pháp.
Cung phức hợp
Cung phức hợp ghép nhiều chất liệu: lõi gỗ hoặc tre, mặt trong dán sừng (chịu nén tốt), mặt ngoài dán gân động vật (chịu kéo tốt), gắn bằng keo da hay keo bong bóng cá. Khi chưa lên dây, cây cung cong ngược lại; khi lên dây, nó tích trữ rất nhiều lực trong một thân ngắn. Thân ngắn là điểm sống còn với người bắn trên lưng ngựa. Cung Mông Cổ, Thổ Nhĩ Kỳ, Triều Tiên, cung Trung Hoa các đời đều thuộc dòng này. Một cây cung tốt có thể mất cả năm để hoàn thiện vì keo phải khô từng lớp.
Cung Nhật (yumi)
Cung Nhật là trường hợp đặc biệt: dài hơn chiều cao người bắn, ghép tre và gỗ, và cầm ở điểm thấp hơn giữa thân chứ không ở chính giữa. Cấu trúc bất đối xứng này thường được giải thích là để thuận cho việc bắn khi quỳ hoặc khi ngồi trên ngựa. Ngày nay nó còn sống trong môn kyūdō (cung đạo).
| Truyền thống | Cấu tạo | Cách kéo dây | Điểm mạnh |
|---|---|---|---|
| Thảo nguyên (Mông Cổ, Thổ) | Phức hợp, ngắn, cong ngược | Ngón cái, đeo nhẫn | Bắn trên lưng ngựa, lực mạnh trong thân ngắn |
| Trung Hoa, Triều Tiên | Phức hợp, có đầu cung cứng | Ngón cái, đeo nhẫn | Đa dụng: bộ binh, kỵ binh, thi cử |
| Nhật Bản | Tre gỗ ghép, rất dài, bất đối xứng | Ngón cái, có găng riêng | Tầm xa, nghi lễ, bắn trên ngựa |
| Tây Âu | Cung đơn gỗ dài | Ba ngón (kiểu Địa Trung Hải) | Rẻ, sản xuất đại trà, bắn theo loạt |
| Đông Nam Á | Cung đơn tre, gỗ; nỏ phổ biến | Tuỳ vùng | Hợp rừng rậm, săn bắn |
Lối kéo dây bằng ngón cái
Khác biệt dễ thấy nhất giữa cung thủ phương Đông và phương Tây nằm ở bàn tay. Người châu Âu thường kéo dây bằng ba ngón, còn cung thủ thảo nguyên và Đông Á móc dây bằng ngón cái, các ngón khác khoá lên trên. Để ngón cái không bị dây cứa, họ đeo một chiếc nhẫn bằng sừng, xương, ngà, ngọc hoặc kim loại.
Ở Trung Hoa, chiếc nhẫn này gọi là "ban chỉ". Đời Thanh, khi con cháu quý tộc Mãn Châu không còn ra trận, ban chỉ ngọc, ban chỉ phỉ thuý trở thành món trang sức thể hiện thân phận — một ví dụ thú vị về vũ khí hoá thành vật trang trí. Nhiều chiếc ban chỉ cổ nay là cổ vật đắt giá.
Lối kéo ngón cái thường được cho là giúp nhả dây gọn khi bắn nhanh từ lưng ngựa, mũi tên đặt ở phía ngoài thân cung. Còn lối kéo ba ngón thì quen thuộc với cung dài châu Âu. Không lối nào "hơn" tuyệt đối; mỗi lối hợp với cây cung và cách đánh của nó.
Bắn cung như một môn học làm người
Trong Nho giáo, "lục nghệ" gồm lễ, nhạc, xạ, ngự, thư, số — trong đó xạ là bắn cung. Sách Nghi lễ còn ghi các nghi thức bắn cung như Hương xạ lễ và Đại xạ nghi, nơi việc bắn đi kèm âm nhạc, chào mời, nhường nhịn.
Hai câu trích có nguồn rõ ràng thường được nhắc:
"Bắn cung có chỗ giống người quân tử: bắn không trúng đích thì quay lại tìm lỗi ở chính mình." — Trung dung, chương 14
"Bắn không cốt xuyên thủng tấm da làm đích, vì sức người không bằng nhau; đó là đạo của người xưa." — Luận ngữ, thiên Bát dật
Ý thứ hai đáng ngẫm: trong lễ bắn, điều được coi trọng là trúng và đúng phép, không phải sức mạnh. Tinh thần ấy về sau sống tiếp trong cung đạo Nhật Bản, nơi tư thế và sự tĩnh tâm được đặt ngang với việc trúng đích.
Cung tên trên chiến trường
Kỵ cung thảo nguyên
Quân Mông Cổ là hình mẫu của kỵ cung. Mỗi người lính mang theo nhiều túi tên, có loại tên nhẹ bắn xa và loại tên nặng bắn gần để xuyên giáp. Họ bắn khi phi ngựa, kể cả quay người bắn ra phía sau khi giả rút. Một tấm bia đá đầu thế kỷ 13, thường gọi là "bia Thành Cát Tư Hãn" (nay ở Bảo tàng Hermitage), ghi chuyện cháu của Thành Cát Tư Hãn là Yesüngge bắn trúng mục tiêu ở khoảng cách 335 "ald" — quy đổi phổ biến là hơn 500 mét. Đây là kỷ lục được ghi khắc lại, không phải tầm bắn thông thường trong trận.
Bắn theo loạt và bắn trúng đích
Trên chiến trường, cung thủ thường bắn theo loạt vào khối quân địch, nơi mưa tên làm rối đội hình và hạ ngựa. Bắn trúng từng người ở xa là việc của săn bắn và thi đấu. Hai việc này đòi hỏi kỹ năng khác nhau: một bên là kỷ luật nhịp bắn, một bên là sự chính xác cá nhân.
Binh thư bàn về bắn cung
Danh tướng Thích Kế Quang đời Minh có phần bàn về phép bắn trong Kỷ hiệu tân thư, coi trọng tư thế, sự bình tĩnh và tập luyện đều đặn hơn là sức kéo đơn thuần. Các kỳ thi võ cử đời Minh, Thanh có môn bắn cung trên ngựa, bắn cung đứng và kéo cung cứng để thử sức.
Cung tên trong lịch sử Việt
Khảo cổ văn hoá Đông Sơn cho thấy người Việt cổ dùng cả cung và nỏ, với mũi tên đồng nhiều kiểu. Trong lịch sử về sau, nỏ để lại dấu ấn đậm nét hơn cung trong tư liệu Việt — từ truyền thuyết nỏ thần Cổ Loa đến nỏ của các dân tộc Tây Nguyên. Cung tên vẫn có mặt trong quân đội các triều đại, và các kỳ khảo hạch võ nghệ thời phong kiến có nội dung bắn.
Điều đáng chú ý là trong các cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên, quân Đại Việt phải đối đầu với đội kỵ cung giỏi nhất thời đại. Lời giải của nhà Trần không phải đấu tên với kỵ binh giữa đồng trống, mà là kéo đối phương vào địa hình sông nước, nơi ngựa và cung trên ngựa mất ưu thế.
Những hiểu lầm hay gặp
- "Tên bắn xa vài trăm mét là có thể giết người": tầm bay xa và tầm sát thương khác nhau rất nhiều. Ở cự ly xa, tên mất lực, dễ bị giáp và khiên chặn.
- "Cung càng cứng càng tốt": cung quá cứng làm người bắn mỏi nhanh, giảm độ chính xác. Quân đội cổ chọn lực cung phù hợp để lính bắn được nhiều lượt.
- "Robin Hood tách đôi mũi tên": đó là chuyện kể dân gian Anh, không phải ghi chép lịch sử.
Góc nhìn hôm nay
Bắn cung là một trong số ít kỹ năng chiến trận cổ còn sống như một môn thể thao và một môn tu dưỡng. Lễ hội Naadam ở Mông Cổ — được UNESCO ghi danh — vẫn có thi bắn cung truyền thống. Ở Nhật, kyūdō được tập trong trường học và các võ đường; ở Hàn Quốc, các trường bắn gungdo vẫn hoạt động.
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội): mũi tên đồng Đông Sơn, Cổ Loa.
- Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam: cung, nỏ của các dân tộc thiểu số.
- Bảo tàng Cố cung (Bắc Kinh): cung, tên và ban chỉ đời Thanh.
- Đọc thêm: Luận ngữ, Trung dung, phần bắn cung trong Kỷ hiệu tân thư, cuốn Zen in the Art of Archery của Eugen Herrigel (cần đọc với con mắt phê phán vì nhiều tranh luận về độ chính xác).
Câu hỏi thường gặp
Cung phức hợp là gì?
Cung phức hợp là loại cung ghép từ lõi gỗ hoặc tre, lớp sừng ở mặt trong và lớp gân ở mặt ngoài, dán bằng keo tự nhiên. Cấu tạo này cho lực mạnh trong một thân ngắn, rất hợp bắn trên lưng ngựa. Cung Mông Cổ, Trung Hoa, Triều Tiên đều thuộc loại này.
Ban chỉ là gì?
Ban chỉ là chiếc nhẫn đeo ở ngón cái để bảo vệ ngón tay khi kéo dây cung theo lối ngón cái. Đời Thanh, ban chỉ bằng ngọc trở thành đồ trang sức thể hiện thân phận quý tộc. Nhiều chiếc nay là cổ vật có giá trị.
Vì sao Khổng Tử coi trọng bắn cung?
Bắn cung là một trong sáu môn học của người quân tử. Theo Trung dung, bắn không trúng thì phải quay lại tìm lỗi ở chính mình, giống như cách người quân tử tự xét. Bắn cung vì thế được xem là rèn tâm tính chứ không chỉ rèn sức.
Cung thủ Mông Cổ bắn xa bao nhiêu?
Bia đá đầu thế kỷ 13 ghi Yesüngge, cháu Thành Cát Tư Hãn, bắn xa 335 ald, quy đổi phổ biến là hơn 500 mét. Đó là kỷ lục được khắc ghi. Tầm bắn hiệu quả trong trận ngắn hơn nhiều.
Người Việt cổ dùng cung hay nỏ nhiều hơn?
Khảo cổ cho thấy người Việt cổ dùng cả hai. Tuy nhiên nỏ để lại dấu ấn đậm hơn trong tư liệu và văn hoá, từ kho mũi tên đồng Cổ Loa, truyền thuyết nỏ thần đến nỏ của các dân tộc Tây Nguyên.
